اختلافات ريشه اي در پرتو انسان شناسي
بسم ربّ
اختلافات ريشه اي در پرتو انسان شناسي
مولانا
نگارش: دكتر فرهاد امام جمعه
مدخل:
اگر بپذيريم كه هويّت يك مقاله علمي را ايجاد يك ايده آغازين نو تشكيل مي دهد- هر چند كه اختلاف سليقه در نوع ايده هاي اوليه طبيعي است، اما ايده ها مي تواند زمينه ساز برخي انديشه هاي قابل توسعه و حتي مناظره هاي انتقادي آن هم در بحر گسترده انديشه مولانا جلال الدين رومي باشد. از اين ديدگاه مقاله نگارنده با انتخاب چندي اشعار بيشتر از دفتر دوم مثنوي- معنوي ذيل عنوان انسان شناسي اختلافات ريشه اي در پرتو و در تعامل با انسان شناسي كمال و انسان شناسي معرفت از ديدگاه مولانا برداشت مستقلي را مطرح مي كند. در واقع اتحاد چند موضوع در يك موضوع كه شايد مقبول طبع برخي قالب هاي رسمي و عرفي مباحث پژوهشي نباشد اما به رغم اين ساخت شكني، نگارنده قصد دارد برداشت موجز خويش را بيان كند در خصوص اين سوالات كه جريان تضادها و اختلافات مردم چيست؟ و به كجا مي انجامد؟ و از چه ابعادي برخوردار است؟ و بهتر است از منظر مولانا چگونه به آن نگريسته شود؟ از ديدگاه كمال جويي و معرفت جويي حقايق خداوندي، انسان طالب و پوياي عالم معنا چه زاويه ديد و بينشي را بهتر است، اختيار و اعتبار نمايد كه در واقع يك نگرش منبسط و با اشراف و هر چه تعالي يافته تري را نسبت به بازي تضادها و اختلافات مردمان برخوردار باشد تا از عوارض و عواقب آن كمتر آسيب پذيرفته و نيز بتواند در جهت اصلاح و تعديل برخي تضادهاي نابجا و غير انساني به لطف و مدد الهي امعان نظر كرده و كوشا باشد.
هدف نگارنده بيشتر طرح ايده اوليه اين موضوع مي باشد. امّا ادعاي آن را ندارد كه توانسته است تمام زوايا انديشه مولانا را جستجو نموده و شرح دهد. علاقه مندان و پژوهشگران جديد اين بحث را مورد بررسي و وارسي بيشتر قرار داده و توسعه بخشند.
***
واقعيت زندگي كه خداوند عالم رقم زده "جمع اضداد" است. از يك سو نور خورشيد هست و از سوي ديگر شب است و اثري از نور و گرماي تابنده خورشيد نيست. از يك سو دنيا هست و مردم آن طالب ماندگاري و بازي هاي دنيايي اند و از سوي ديگر دنيا نيست و مردم بازيگر به سوي عدم و نيستي حركت مي كنند. چنان كه مي بينيم بسياري از مردم حريص، بي عزّت و مردم آزار و غيره در كام و چنگ مرگ افتاده و نابود مي شوند.
به علاوه مي بينيم از يك سو سير و از سوي ديگر گرسنه مي شويم. از يك سو جاهليم و از سوي ديگر نسبت به بعضي از امور دانا هستيم- دانايي كه با خود ميزاني از ناداني را به همراه دارد. از يك سو آرام و عاطفي هستيم از سوي ديگر عصبي و خشن مي شويم. از يك سو گاه حس خوشي و رضايت داريم اما از سوي ديگر حس غم و ناراحتي پيدا مي كنيم. از يك سو مي ترسيم اما از سوي ديگر حس شجاعت و رشادت پيدا مي كنيم و از اين لحاظ خود را مطرح مي نماييم. از يك سو احساس بسط و شادي داريم اما از سوي ديگر به سوي احساس قبض و گرفتگي تمايل مي يابيم. از يك سو نور حق را دوست داريم اما از سوي ديگر از تجلّي نور و ارادت به آن مي هراسيم و حتّي آن را باور نكرده و انكار مي كنيم!! از يك سو احساس هويّت كرده و خود را مي شناسيم اما از سوي ديگر دچار سرگرداني و بحران مي شويم و احساس بلاتكليفي مي كنيم و........
همين طور داستان اضداد ادامه دارد و در همه ابعاد و سلسله راه هاي زندگي جاري و صاري است. پس بنابراين شرط بينش علمي آن است كه به قول مولانا (ره):
زندگي آشتي ضد ها ست
مرگ آن كاندر ميان شان جنگ خاست
در اين ميان از حركت و جولان اضداد است كه پويش زندگي اتفاق مي افتد. اضداد بايد باشند و عمل كنند و بسياري از وقايع و جريان ها و حكمت ها را به وجود آورند. براي نمونه يكي از قانون هاي نهفته در هستي روابط اجتماعي آن است كه اگر انسان خود را گرفتار ظلم ظالمان كرده باشد و در ظلم و ستم پيش قدم شده و اصرار داشته باشد از اين رو هر روز بيشتر در چاه ظلم خود فروتر رفته و در شرارت و بدي و افسار گسيختگي شهرت پيدا مي كند!
به قول مولانای بزرگ وار:
اي كه تو از ظلم چاهي مي كني از براي خويش دامي مي كني
گرد خود چون كرم پيله بر متن بهر خود چه مي كني اندازه كن
هر كه ظالم تر جهش باهول تر عدل فرمود ست بتّر را بتر
چاه مظلم گشت ظلم ظالمان اين چنين گفتند جمله عالمان
گر ضعيفي در زمين خواهد امان غلغل افتد در پگاه آسمان
دليل آن كه مردم در اختلافات نهادي و ريشه اي قرار مي گيرند آن است كه عرصه وابستگي هاي شان از يك جنس نبوده و در اختلاف ريشه اي قرار دارد. زيرا آنهايي كه تعلّقات خاكي و زميني شان شديد و غليظ مي شود نمي توانند با آن كساني كه حال خدايي و ملكوتي يا آسماني دارند جفت و جور و هماهنگ شوند. اين تضاد يك تضاد ريشه اي و بديهي طبيعي است و هيچ جاي تعجب و اعتراض ندارد و حتي نمي توان آن را چندان تغيير داد. مولانا (ره)مي فرمايد:
حق زمين و آسمان بر ساخته است در ميان نار و نور افراخته است
اين زمين را از براي خاكيان آسمان مسكن افلاكيان
مرد سفلي دشمن بالا بود مشتري هر دكان پيدا بود
اي ستيره هيچ تو برخاستي خويش را بهر كور آراستي
اگر چه آدمي به دليل نوع وابستگي، هويّت خويش را معلوم و معيّن مي كند و به جاي تعلّق به عالم صاف و شفاف و بدون تيرگي و عاري از هر گونه رنگ (عرصه اولوهيت خداوندي)، به رنگ هاي گوناگون و متكثر وابسته و متعلّق مي شود. از اين رو عدم تجانس رنگ ها موجب تضادهاي ريشه اي مي شود! چنان كه مي فرمايد:
چون كه بي رنگي اسير رنگ شد موسي با موسي يي در جنگ شد
خوب و بد، نيك و شر، زشت و زيبا، مثبت و منفي، خيرخواه و بدخواه، صالح و ظالم، مردم آزار و انسان دوست و....... در جامعه بشري به طور توامان وجود دارند و به نظر مي رسد كه بايد با هم باشند و الزاماً يكي بر ديگري به طور دائم و مسلط غالب نمي شود. در اين خصوص مولانا (ره) مي فرمايد:
اهل نار و نور بين هم دكان در ميان شان برزخ لايبغيان
اهل نار و اهل نور آميخته در ميان شان كوه قاف انگيخته
همچو در كان خاك و زر كرد اختلاط در ميان شان صد بيابان و رباط
مهر تلخان را به شيرين مي كشد زانك اصل مهرها باشد رشد
قهر شيرين را به تلخي مي برد تلخ با شيرين كجا اندر خورد
تلخ و شيرين زين نظر نايند پديد از دريچه عاقبت تانند ديد
اي بسا شيرين كه چون شكر بود ليك زهر اندر شكر مضمر بود
آن كه زيرك تر به بو بشناسدش و آن دگر چون بر لب و دندان زدش
پس لبش ردش كند پيش از گلو گر چه نعره مي زند شيطان كلوا
و آن دگر را در گلو پيدا كند و آن دگر را در بدن رسوا كند
در مقامي هست هم اين زهرمار از تصاريف خدايي خوش گوار
در مقامي زهر و در جايي دوا در مقامي كفر و در جايي روا
گرچه آنجا دو گزند جان بود چون بدينجا در رسد درمان شود
آب در غوره ترش باشد و ليك چون به انگوري رسد شيرين و نيك
اما خاطر نشان نموده كه به كدامين سو مي خواهيم تعلّق داشته باشيم؟ آيا به سوي فرعون يا به سوي موسي و خورشيد تابنده اولياءخدا. آنهايي كه در مرتبه حيواني متوقف اند به سوي فرعون و امثال او كشيده مي شوند. و اما كساني كه به سوي عقل اولياء خدا در شوق و ذوق اند از سغبه حيواني رهيده و آزاد شده و به درياي بيكران عالم عنايت و استمداد از نور سرشار از آگاهي و معناي اولياء الهي مي پيوندند. مولاناي عليه الرحمه مي فرمايد:
آن چنان كه مرتبه حيواني است كو اسير و سغبه انساني است
مرتبه انسان بدست اولياء سغبه چون حيوان شناسش از كيا
مهم اين است كه انسان در كدام مرتبه و يا به كدامين مرتبه رشد مي كند و خود را دل خوش مي پندارد؛ آيا به مرتبه حيواني و يا به مرتبه انساني كه تحت نظارت و راهنمايي انسان كامل يا مجاز و وصي او باشد.
حال در كشاكش اين رويكردهاي متضاد و متعارض چگونه مي توان بهتر عمل كرد؟ با چه نگرش و بينش معرفت شناسانه اي مي توان به نحو موفق جان سالم از ميدان تعارض ها و تضادها بدر برد؟ به نظر مي رسد كه از منظر مولانا هويّت آدمي به "معرفت" اوست. اگر آدم را مي خواهي، چونان آدم ببيني بايد با "معرفت" و ميزان درك او از حقيقت بسنجيد و ارزيابي كنيد و گرنه لايه و قشر اصلي حيات بشر يك لايه و پوست مادي و حيواني است كه متغير، فساد پذير و متلوّن است. چنان كه مولاناي بزرگ وار مي فرمايد:
آدمي ديد است و باقي پوست است ديد آن باشد كه ديد دوست است
مراد از "ديد" همان ظرفيت معرفت اوست. معرفت و ديدني كه معطوف به حيرت و جذب و فهم درس ها و حكمت ها و زيبايي هاي پر از نقش و نگار حضرت "خداوندي" است. هر كس كه به چنين دريايي از معرفت قدم گذارد به بينش علمي نايل مي شود:
هر كه ديد آن بحر را او ماهي است هر كه ديد الله را اللهي است
هر كس به اندازه روشن دلي غيب را بيند به قدر صيقلي
هر كه صيقل بيش كرد او بيش ديد بيشتر آمد ورا صورت پديد
راه كمال آدمي آن است كه در مسير جستجوي معاني تازه از درياي عظيم عالم معنا قرار گيرد و بتواند گوهرها و نگين هاي گرانبهاي معنوي را از اين دريا صيادي و شكار كند. يكي از قانون هاي بدست آوردن اين گوهرهاي ناب از درياي شيرين و عظيم عالم معنا آن است كه آدمي در راه و بستر " حال نفي" قرار گيرد. نفي آنچه حال آدمي را در مجموعه شرايط گوناگون زندگي مي خواهد "شور و تلخ" كند. مولانا عليه الرحمه مي فرمايد:
اين جهان نفي است در اثبات جو
صورتت صفر است در معنيت جو
جان شور تلخ پيش تيغ بر
جان چون درياي شيرين را بخر
تحقق وجود حقيقي و پاينده آدمي، هنگامي اتفاق مي افتد كه او در قلمرو عالم معنا وارد مي شود. و الّا جهاني كه ما در آن زندگي مي كنيم "جان نفي"است. كشاكش تضادها كه در ابتداي مقاله اشاره نموده و شرح داديم مدام در جهت نفي و فناي انسان در اين جهان خاكي و مادي كه در آن بسر مي بريم عمل مي كند. مگر آن كساني كه در حوزه عالم معنا وارد مي شوند. اساس تربيت انساني نيز همين است كه انسان در عالم معنا "رشد و ارتقاء" پيدا كند. پس انسان بايد همواره بكوشد و هوشيار باشد كه از تمام صورت هاي حيواني اش بگذرد تا بتواند به ساحل و متن درياي جان يا دل خدايي خويش قدم گذارد. راه رسيدن به اين درياي كمال يافته آن است كه انسان از بسياري تعلّقات دنيايي اش بگذرد و در اصطلاح عرفاني "بميرد" و از اين لحاظ خود را پنهان و مخفي نمايد. به قول مولانا:
تا نگشتند اختران ما نهان دان كه پنهان است خورشيد جهان
نه چنان مرگي كه در گوري روي مرگ تبديلي كه در نوري روي
نتيجه:
پديده تضاد در زندگي امر طبيعي و بايسته است. چرخ زندگي اين جهاني بدون تضاد نمي چرخد. مع هذا ريشه تضاد ميان مردم از آن جا آغاز مي شود كه ايشان چه نوع تعلقاتي دارند. آن انساني تعلق به عالم بالا دارد نمي تواند با كساني كه تعلق به عالم زمين و خاكي دارد وجه اشتراك و تعامل هماهنگي داشته باشد و لاجرم در شرايط تضاد قرار مي گيرد. در عرصه بي رنگي تضاد و اختلافي وجود ندارد؛ اما همين مردم كه گرايش به رنگ هاي گوناگون خواه به لحاظ ظاهري و يا باطني پيدا مي كنند مسأله تضاد هاي ريشه اي ظاهر شده و عمل مي كند. اين تضاد ريشه اي ابعاد و جلوه هاي گوناگوني در رفتار بشر پيدا مي كند كه اين جلوه ها و مراتب آن از نظر مولانا جلال الدين قابل ملاحظه است.
راه خروج از بازي تضادها در زندگي اين جهاني آن است كه انسان به سوي كمال و معرفت تحت نظارت يك استاد راهنماي اعلي رو كند. صورت، كردار و انديشه انسان كامل و راهنما انسان را به سوي كمال و علم هدايت مي كند. چنان كه آدمي بتواند بحران تضادها را به سهولت حل نموده و خويشتن را با علم و معرفت حقيقي به معناي قرار گرفتن در حضور كمال جلوه هاي خداوندي آماده نموده و ارتقاء بخشد و به ابعادي از نورانيّت جاودانه الهي واصل شود (انشاءالله).
سيد محمد الحسيني