دكتر محمد معين در فرهنگ فارسي خود نوشته است: "آثار و قرايني كه دردست است، مي‌رساند پس از اسلام همواره جشن نوروز برپا مي‌شده ومراسم آن با تصرفات و تغييراتي از عهدي به عهد ديگر منتقل مي‌گرديده است، تا عصر حاضر كه آن بزرگترين جشن ملي ايرانيان محسوب مي‌شود."

دراين كتاب به نوروز عامه و خاصه اشاره شده است: در نوروز عامه، پنج روز اول ماه فروردين، شاهان حقهاي حشم و لشكر را مي‌گزاردند و حاجت آنان روا مي كردند) و نوروز خاصه، جشني بوده كه از ششم فروردين به بعد برپا مي داشتند.

در اين ايام شاهان زندانيان را آزاد و مجرمان را عفو مي‌كردند و به شادي مي‌پرداختند.

ايرانيان باستان از چند روز پيش از فرارسيدن بهار و آغاز سال نو به استقبال نوروز مي‌رفتند و با برپايي مراسم گوناگون، آيين نوروز را هرچه باشكوه تر برگزار مي‌كردند.

اين رسم ديرين كه همچنان ادامه دارد در گوشه وكنار سرزمين پهناور ايران در ميان اقوام مختلف به اشكال گوناگون برگزار مي‌شود.

درمورد خاستگاه نوروز نظرات فراواني وجود دارد، گروهي آن را به روزگار "جمشيد جم" پادشاه كياني و گروهي به دوره هاي پيش از اين منسوب مي‌دانند.

"ابوريحان بيروني" دركتاب"التفهيم" پرواز جمشيد به آسمان را آغاز جشن نوروز دانسته و چنين نوشته است: "چون جمشيد براي خود گردونه بساخت دراين روز سوار شد، ديوها گردونه را به هوا بردند، مردم از ديدن اين امر در شگفت شدند و اين روز را جشن گرفتند."

ابوريحان بيروني دركتاب "آثارالباقيه" مدت برگزاري جشن نوروزپس ازجمشيد را يك ماه دانسته و ادامه داده است: "چون جم درگذشت پادشاهان همه روزهاي ماه را عيد گرفتند و آنرا شش بخش نمودند وپنج روز نخست را به پادشاهان، پنج روز دوم را به اشراف، پنج روزسوم را به خادمان و كاركنان پادشاهي، پنچ روز چهارم را به نديمان و درباريان، پنج روز پنجم را به توده مردم و پنج روز ششم را به بزرگان اختصاص دادند."

از جشن هاي متعددي كه در ايران باستان مرسوم بوده، هيچ يك به طول و تفسير نوروز نيست.

نوروز جشني است كه يك جشن كوچكتر (چهارشنبه سوري) با برافروختن آتش به "پيشواز" آن مي‌آيد و جشني ديگر(سيزده بدر) باسپردن سبزه سفره هفت سين به آب روان، آن را "بدرقه" مي‌كند.

با اين جشن از ديرباز تاكنون، مراسم وآيين‌هايي توام بوده كه برخي از آنهاشامل خانه تكاني،سفره هفت سين، چهارشنبه سوري، كاشتن سبزه، زيارت اهل قبور درپنجشنبه آخرسال و كمك به فقرا همچنان دربين ايرانيان متداول است.

آب پاشي و آب بازي، فالگوش نشيني، قاشق زني وبخت گشايي، كوزه شكني وفال كوزه وباطل كردن سحروجادو، پختن آش چهارشنبه سوري برخي از آيين هاي ويژه آخرين چهارشنبه سال است كه هركدام ازآنها نشانه‌هايي از سنت هاي ريشه دار ايرانيان است.

در شب چهارشنبه سوري، در روزگاران قديم تا به امروز با تاريك شدن هوا پير و جوان در كوي و برزن گرد هم آمده و در سه مكان به فاصله اندك آتش مي افروختند.

دراين هنگام هر كس نيت مي‌كرد و سه بارازروي آتش هاي سه گانه مي‌پريد و مي‌گفت "زردي من از تو، سرخي تو از من".

نيت‌ها عمدتا دوركردن ضعف ناشي از بيماري، غم و محنت از خود و خانواده و طلب سلامتي و شادي براي خويشان بود.

"سيزده بدر" نيز از جشنهاي مربوط به نوروز است كه مردم اين روز را در دامان طبيعت و همراه با خويشان و دوستان خود سپري مي‌كنند.

سيزدهمين روز فروردين ماه و آخرين روز از نوروز، سيزده بدر موسوم به "روز طبيعت" است.

درايران باستان عدد 13 بدشگون شمرده مي‌شد و به همين دليل مردم به دامان طبيعت پناه مي‌بردند.

"هفت سين" سفره اي است كه ايرانيان هنگام نوروز مي آرايند، اين هفت قلم سين مي‌تواند هرچيزي با آواي آغازين "سين" باشد (نمادي از سپنتا).

"سبزه، سنبل، سير، سماق، سركه، سيب و سكه" هفت قلم سين است كه آينه، آب وكتاب مقدس در كنار آن، ديگر اجزاي سفره هفت سين عيد نوروز را شامل مي‌شود.

سفره هفت سيني كه امروزه بيشتر مرسوم است شامل سبزه، سنجد، سير، سماق، سركه، سمنو، سيب و سپند مي‌باشد.

سبزه نمادي از بركت و شگون است و كشت سبزه عيدازمراسمي است كه ازديرباز بوده و هم اكنون نيز در ميان ايرانيان رواج دارد.

ايرانيان دراسفند و قبل از نوروز در ظرفهاي كوچك گندم، جو، عدس و امثال اينها را سبز كرده و سرسفره هفت سين مي‌گذارند و تا روز سيزده بدر از آن نگاهداري مي‌كنند.

جشن نوروز درحقيقت جشن شكرگزاري آدميان به پروردگار تواناست و توجه به آيين‌ها و مراسم نوروزايراني نه تنها به معناي نفي ارزشهاي معنوي جامعه نيست بلكه احترام به سنتها و فرهنگ بومي ايراني است.

"خانه تكاني" از ديگر آيين هاي كهن نوروز است.

دراين آيين همه وسايل خانه گردگيري و شست و شو و بسياري از لوازم سنگين مانند فرش و كمد تميز و جابجا مي‌شود.

اين آيين در سراسر ايران معمول بوده و بانوان ايراني در روزهاي پاياني سال و تاپيش از فرارسيدن چهارشنبه آخر سال به خانه تكاني مي‌پردازند. خانه تكاني" از ديگر آيين هاي كهن نوروز است.

دراين آيين همه وسايل خانه گردگيري و شست و شو و بسياري از لوازم سنگين مانند فرش و كمد تميز و جابجا مي‌شود.

اين آيين در سراسر ايران معمول بوده و بانوان ايراني در روزهاي پاياني سال و تاپيش از فرارسيدن چهارشنبه آخر سال به خانه تكاني مي‌پردازند.

يكي از شهروندان تهراني به خبرنگارايرنا گفت: خانه تكاني وپاكيزگي خانه و كاشانه به عنوان يك سنت، سالهاست كه در ميان ايراني‌ها مرسوم بوده تا غبارروبي وگردگيري دروديوارخانه واسباب منزل جان تازه اي به محفل خانه ها ببخشد.

يك استاد مطالعات فرهنگي گفت: دو طرز تلقي در مورد نوروز وجوددارد، نوروز باستان و نوروز مدرن كه هركدام اسطوره هاي مربوط به خود را دارد.

دكتر "نعمت الله فاضلي" افزود: نوروزقبل ازاسلام جهاني بود، اما باتوسعه مسيحيت آيين مربوط به نوروز محدود شد و به شكل ديگري تغيير كرد.

وي با اشاره به اينكه قديمي‌ترين كاركرد نوروز كاركرد هويتي آن است، اضافه كرد: در قديم الايام بنيان نوروز برمبناي پيوند خانوادگي و روابط چهره به چهره و اهداي هدايا استوار بوده است.

فاضلي ادامه داد: در دنياي امروز پيوند خانوادگي محدود شده و نوروز از طريق نهادهاي جديد دوباره تعريف شده است.

اين استاد خاطرنشان كرد: نوروز يك فضاي اجتماعي است براي گسترش شبكه دوستي وهدايايي كه به دوستان داده مي‌شود ازروي ميل باطني است واين تغيير و تحولات در تعاون با دوستان معنا پيدا مي‌كند.

وي گفت: در قديم هدايايي كه مي‌دادند بيشتر كاركرد اقتصادي داشته و در جهت تامين نيازهاي اوليه فرد بوده ولي اكنون اين هدايا جنبه نمادين دارد.

به گفته وي، در دوران مدرن پيش از آنكه نوروز در خانواده معنا پيدا كند در ميان دوستان و دور هم بودنهاي دوستي شكل مي‌گيرد.

فاضلي اظهار داشت: نه تنها نوروز بلكه تمام آيين هاي ايراني دربسترفرهنگ مدرن دستخوش تغييرات شده و اين آيين‌ها بيشتربه سمت تفنني ودموكراتيك شدن پيش مي‌رود.

وي افزود: برگزاري آيين هاي نوروز در كشورهايي مثل افغانستان ، تاجيكستان ، آذربايجان و حتي ايران به مثابه مقاومت در مقابل جهاني شدن است.